Top Menu

Γυναίκες

Πορτραίτο γυναικών με παραδοσιακές φορεσιές

Γυναίκες με παραδοσιακές φορεσιές

Είναι γνωστό  ότι οι πρώτες διακηρύξεις  και  διεκδικήσεις για τα  δικαιώματα  της γυναίκας  του  18ου αιώνα στην Ευρώπη, έφεραν τα δικαιώματα των γυναικών,  στο πρώτο σχέδιο του  καταστατικού χάρτη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του 1838, που άνοιξε το δρόμο για τα πρώτα γυναικεία επαγγέλματα. Το νοσοκομειακό επάγγελμα και το διδασκαλικό θα γίνονταν οι καλύτεροι φορείς της ελληνικής αγωγής, της οικιακής οικονομίας, της κατά Θεόν εκπαίδευσης.

Όπως στην Ελλάδα, έτσι και στα μεγάλα αστικά κέντρα της Θράκης οι αστές  ασφυκτιούσαν στις κοινωνικές δομές του  19ου αιώνα. Τα κορίτσια της εύπορης τάξης που είχαν την δυνατότητα να σπουδάσουν στα Παρθεναγωγεία και οι γυναίκες που μπορούσαν να παρακολουθήσουν την πνευματική κίνηση της Ευρώπης, ανέλαβαν πρωτοβουλίες και ρόλους με ιδιαίτερη κοινωνικοπολιτική βαρύτητα. Δασκάλες, φωτισμένες προσωπικότητες οπλισμένες ψυχικά, πνευματικά  και κοινωνικά, όπως η Καλλιρόη Παρρέν, η Αύρα Θεοδωροπούλου, η Αθηνά Γαϊτάνου- Γιαννιού  υπήρξαν πρωτοπόρες σε κάθε κοινωνική εκδήλωση και διεκδίκησαν την οικονομική και πολιτική  ισότητα των γυναικών. Ο πρωτοπόρος αυτός ρόλος τους, τις έχει εγγράψει στην ιστορική μνήμη και για το λόγο αυτό τιμούμε την προσφορά τους.

Ο ρόλος της ιστορίας όμως σήμερα, είναι να εξετάζει και να ερμηνεύει τις ιστορικές περιόδους όχι μόνο επιλεκτικά, από την πλευρά δηλ των ισχυρών, των ηγετών, και των διακεκριμένων, αλλά από την πλευρά των βιοπαλαιστών των άσημων όσων  η φωνή δεν έχει αποτυπωθεί  στα γραπτά κείμενα.

Το Εθνολογικό Μουσείο Θράκης ιδρύθηκε πριν από 7 χρόνια  με σκοπό να διασώσει τη συλλογική μνήμη της περιοχής, αυτή τη μνήμη των ανωνύμων , μέσα στους οποίους συγκαταλέγονται οι γυναίκες και κυρίως αυτές του αγροτικού κόσμου. Με αυτούς τους σιωπηλούς ήρωες θα ασχοληθώ. – Τις γυναίκες της Θράκης , που μιλάνε με την σιωπή τους, που οι ασχολίες  και το έργο τους είναι το σταυροδρόμι στη μελέτη των αξιών, των οικονομικών και πολιτικών σχέσεων, της σχέσης φύσης και κοινωνίας, αλλά και των  ανθρώπων μεταξύ τους. Είναι το κλειδί στη μελέτη του γάμου και της οικογένειας που  αποτελεί τη θεμελιώδη μονάδα της κοινωνικής οργάνωσης, η οποία  έχει σχηματισθεί πάνω στο μονογαμικό θεσμό μιας μακραίωνης πατριαρχικής παράδοσης, συνδεδεμένη με την  ανδροκρατική αντίληψη, που δεν θα ήταν ορθό να πούμε πως έχει ολότελα ατονήσει στις μέρες μας. Άλλωστε, ακόμη και σήμερα στον τόπο μας σε απομονωμένα χωριά πολλές γυναίκες  ζουν, σκέφτονται και ενεργούν με βάση τις παραδοσιακές αξίες. Προσφέρουν χωρίς να βαρυγκωμούν, χωρίς να αισθάνονται απογοήτευση και καταπίεση.

Στον αγροτικό κόσμο της  Θράκης μέχρι τις αρχές του 50 επικρατούσε ο θεσμός της ευρύτερης οικογένειας, την οποία στοιχειοθετούσαν τρεις ή και περισσότερες γενιές. Αρχηγός της μεγάλης οικογένειας ήταν ο πατέρας και όταν πέθαινε αυτός, αρχηγός γινόταν ο μεγαλύτερος αδελφός που έπρεπε όλοι να τον υπακούουν και να τον σέβονται. Αυτή η συγκέντρωση των οικογενειών κάτω από την ίδια στέγη βέβαια έσπασε, χωρίς ωστόσο να σπάσει ο πατριαρχικός θεσμός.

Ο κεντρικός πυρήνας σ’ αυτό το πλέγμα των σχέσεων, των αλληλεξαρτήσεων και των επιδράσεων είναι η γυναίκα.

Η γυναίκα του παραδοσιακού κόσμου μέσα στην ανέχεια και τα αυστηρά όρια του ρόλου της, προσπαθούσε να αναπτύξει πρωτοβουλία, προσαρμοστικότητα και εφευρετικότητα για τη βιολογική επιβίωση της οικογένειας και της κοινότητας που στηριζόταν στην συνεργασία και την αλληλεγγύη των μελών της. O ξεκάθαρος αυτός ρόλος της έδινε το κουράγιο, και τη δύναμη να αγωνίζεται την αντλούσε μέσα από την παραδοχή των άλλων τρέφοντας έτσι την αυτοεκτίμησή της. Όσο έδινε, τόσο  αυξάνονταν οι ψυχικές και κοινωνικές απολαβές, χωρίς με αυτό να υπονοείται ότι η ζωή ήταν εύκολη.

Στην δομή της πατριαρχικής ανδροκρατικής οικογένειας και την  κάθετη διανομή των ρόλων, ψηλά στέκει ο άντρας  και πιο κάτω η γυναίκα. Στην οριζόντια διανομή ρόλων, η πεθερά η μητέρα του άνδρα, του συζύγου, το ισχυρότερο γυναικείο πρόσωπο μέσα στο γενικό σχήμα της παράδοσης.

Υπάρχουν εκπληκτικές εκφράσεις της διατεταγμένης αυτής συμπεριφοράς σε κάθε κοινότητα. Η νύφη δεν μιλούσε μπροστά στην πεθερά και τον πεθερό ώσπου να πεθάνει η νύφη δεν μιλούσε. (Ποντιακή κοινότητα) και στις ερωτήσεις του πεθερού η νύφη απαντούσε κουνώντας τους ώμους ή το κεφάλι όπως συνηθιζόταν στην Καππαδοκία στα Φερτάκαινα.

Οι αντιλήψεις και οι συμπεριφορές για τη νύφη αντανακλώνται σε ορισμένους θεσμούς, όπως αυτός της προίκας που αντικατέστησε την αρχαϊκή εξαγορά της νύφης και συμβάδισε και με την εξέλιξη της ηλικίας του γάμου .

Τα έδνα κατά τον Όμηρο, την εποχή της Οθωμανοκρατίας πήραν την τούρκικη ονομασία «μπαμπά –Χακί», δηλ. το δικαίωμα του πατέρα, που άλλοτε αυτό μεταφράζονταν σε σημαντικά ποσά και άλλοτε σε ορισμένες ποσότητες υφαντικής ύλης για την παρασκευή της ένδυσής της νύφης.

Η νύφη ήταν παραγωγικά χρήσιμη -έβγαζε δουλειά στα χωράφια, γι αυτό την πλήρωναν, αν και αργότερα αντιστράφηκαν οι όροι.  Και στις δύο περιπτώσεις, έδινε ή έπαιρνε ο πατέρας –η κόρη ανήκε στον πατέρα, μία σχέση ιδιοκτησίας θυγατέρας-πατέρα, που μεταβιβαζόταν στη σχέση ιδιοκτησίας άνδρα –γυναίκας, έως ότου  ο θεσμός της προίκας καταργήθηκε στο πλαίσιο της νομικής κατοχύρωσης της ισοτιμίας των δύο φύλων.

Η νύφη περίμενε καρτερικά, ώσπου να γίνει πεθερά και να περάσει στο νέο της  ρόλο.

Είναι γνωστό ότι η γέννησή κοριτσιού αποτελούσε απογοήτευση, ενώ η προτίμηση στα αγόρια ήταν καθολικό φαινόμενο και ήταν συναρτημένο με οικονομικούς λόγους. Υπάρχουν μαρτυρίες ότι οι μητέρες έφταναν να θηλάζουν περισσότερο τα αγόρια από τα κορίτσια.

Η γυναίκα που ο ρόλος της ήταν συνδεδεμένος με αρνητικές αντιλήψεις και ταυτίζονταν με τη φωτιά, μέσα από την  μητρότητα γινόταν η μητέρα-Παναγιά. Ιερή και βέβηλη όπου η γονιμότητα και η αναπαραγωγή του ίδιου του ανθρώπου και της φύσης τη δικαίωνε μέσα σε όλο το πλέγμα των εξαρτημένων σχέσεων  και υποταγής.

Τότε η θέση της εδραιωνόταν, έβγαινε από την απομόνωση, επηρέαζε και διαμόρφωνε ένα άλλο πλέγμα  συμπεριφορών, που εξασφάλιζαν την ανεπίσημη κατά κάποιον τρόπο  συγκυριαρχία και συνεξουσία  της.

Όσο πλήθαιναν τα παιδιά, τόσο μεγάλωνε ο κύκλος εμπιστοσύνης στον οικογενειακό κύκλο και σ’ αυτόν της κοινότητας, που την περιέβαλλε με σεβασμό και εκτίμηση μέχρι το τέλος. Κοινωνικά  όμως προβαλλόταν και την εκπροσωπούσε ο άνδρας, παρόλο που εκείνη αποφάσιζε για τα πιο σημαντικά θέματα  των ενδοοικογενειακών σχέσεων και στα χέρια της αφηνόταν το τεράστιο σε σημασία έργο της ανατροφής των παιδιών,  και ιδίως των κοριτσιών που οι μανάδες τα μυούσαν  σιγά σιγά στα μεγάλα γυναικεία έργα, στις μεγάλες αποστολές του φύλου τους.

Η γυναίκα του παραδοσιακού κόσμου  είχε έναν ξεκάθαρο ρόλο και  σκοπό ζωής  που ήταν  συνυφασμένος με αυτόν της ομάδας που ανήκε.  Δρώμενα του εθιμικού κύκλου της Θράκης, τα οποία τεκμηριώνουν τη συλλογική διεκπεραίωση του ρόλου των γυναικών όπως η φύλαξη ο θρήνος και η ταφή  του Χριστού οι  Λαζαρίνες, οι  αγερμοί του Μάη, παρακλητικοί αγερμοί όπως της Περπερούνας, (για πρόκληση βροχής) ο κλήδονας, η ημέρα της  μπάμπως η μαμής, κρατούν τον  αρχικό τους πυρήνα, παρά τις  μεταλλάξεις .

Γυναίκες  υπεύθυνες για τις πρακτικές  συμβάσεις του καθημερινού βίου φαγητό- ντύσιμο που, πρωταγωνιστούν σε οικιακές τελετές ειδικεύονται σε ρόλους τελετουργικής θεραπευτικής. Αναστενάρισσες που καταλαμβάνονται από τον Άγιο  βιώνουν μια αντιστροφή της έμφυλης ταυτότητάς τους που εισέρχονται στο Δημόσιο χώρο και  υιοθετούν  δημόσιους ρόλους που αποφέρουν γόητρο και ασκούν αποτελεσματικά μια εξουσία που κανονικά ανήκει  μόνο στους άνδρες

Γυναίκες Σαρακατσάνες που αναλάμβαναν τον ρόλο του ιερέα, όπου δεν υπήρχε  εκκλησία. Γυναίκες που οργάνωναν όλες τις πρακτικές πλευρές της θρησκευτικής ζωής πρωταγωνίστριες σε τελετουργίες στα διαβατήρια ταφικά έθιμα, τα νεκρολατρικά ψυχοσάββατα, μεσολαβητές των δύο κόσμων του εδώ και του υπερπέραν, για την αλληλοπροστασία τους,  συγκροτώντας την πνευματική διάσταση του οίκου τους.

Η γυναίκα της Θράκης, θεματοφύλακας τελετουργικών  δράσεων του εθιμικού κύκλου όπου η τήρησή του έδινε στην κοινότητα τη δυνατότητα της επαναβεβαίωσης αλλά και του επαναπροσδιορισμού της  συλλογικής της ταυτότητας μέσα στα όρια του «εμείς και οι άλλοι», άτυπη και ανεπίσημη δύναμη κάτω από την «πρόσοψη της δημόσιας  ανδρικής κυριαρχίας». Και ενώ μέσα της έβρισκε δικαίωση και αυτοεκτίμηση στο ρόλο της μάνας που μοχθεί στο χωράφι, στο σπίτι στον αργαλειό, για να συμβάλλει στον αγώνα της επιβίωσης, ήρθαν μετά τον πόλεμο οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές και άνοιξαν οι δρόμοι για τη μετανάστευση. Η ύπαιθρος ερημώθηκε. Πολλές γυναίκες έμειναν στο χωριό με τα παιδιά και τους γονείς αναλαμβάνοντας το βάρος να συνεχίσουν τις αγροτικές εργασίες και να πολλαπλασιάσουν τα εισοδήματα της οικογένειας. Όσες έφευγαν ζούσαν κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες. Απέραντος ο κόπος, για να πραγματωθούν οράματα  ανέφικτα στον ανεξέλικτο γενέθλιο τόπο.

Έγιναν ανειδίκευτες η ειδικευμένες εργάτριες και όταν  δεν άντεξαν  την αποξένωση  στα γκέτο των Gasterbeiter, συνδυασμένη με την κάμψη της οικονομίας των  δυτικοευρωπαικών κρατών, στα μέσα περίπου της δεκαετίας του 70 ξαναγύρισαν. Τίποτε πια δεν ήταν ίδιο.

Οι μεγάλες  κοινωνικές αλλαγές προκάλεσαν  βαθιές αλλαγές στους σκοπούς,  τις δομές και τη λειτουργία  της οικογένειας. Οι αλλαγές του ρόλου της γυναίκας καλλιεργούν διεργασίες  θετικές και αρνητικές στην οικογένεια και στον ευρύτερο κοινωνικό χώρο.

Σήμερα, οι αντιφατικές αντιλήψεις, τα στερεότυπα και τα βιώματα που κουβαλάμε δεν μας επιτρέπουν να κρίνουμε καθαρά τη θέση της  παραδοσιακής γυναίκας …

Οι αγώνες και τα βάσανα της παραδοσιακής γυναίκας  ήταν ο ξενιτεμός, ο θάνατος, ο μόχθος  για το ψωμί. Για μας τις γυναίκες της πόλης, τις ανεξάρτητες, τις ελεύθερες, είναι  ο αβάσταχτος πόνος της εσωτερικής μας σύγκρουσης, η αμφιβολία και η αβεβαιότητα.

Αγγελική Γιαννακιδου

Πρόεδρος Δ.Σ.

Εθνολογικού Μουσείου Θράκης

Χωρίς σχόλια μέχρι στιγμής.

Αφήστε μια απάντηση