Ομιλία της προέδρου του ΕΜΘ Αγγελικής Γιαννακίδου στην ημερίδα που διοργανώθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού : Η τέχνη της Υφαντικής στην Παραμεθόριο: Παράδοση & Προοπτικές» που πραγματοποιήθηκε στο Σουφλί στις 24 Οκτωβρίου.
Αξιότιμη κυρία Υπουργέ. κ Δήμαρχε, κ Παναγιάρη αγαπητές φίλες και φίλοι
θα μου επιτρέψετε να ξεκινήσω με την διευκρίνιση του τίτλου της ομιλίας που μου δόθηκε
«Σημασία της Τοπικής Παράδοσης στις παραμεθόριες περιοχές» ενω θα έπρεπε να είναι π.χ. «Σημασία της Τοπικής Παράδοσης μεθοριακές περιοχές»,
Παραμεθόριος σύμφωνα με την ετυμολογια αυτός που βρίσκεται κοντά στα σύνορα, περιοχή οικισμός φυλάκιο,χωριό η ετυμολογία μαρτυρίας από το 1888 ενω Μεθόριος
1. αυτός που καθορίζει τα όρια ανάμεσα σε δύο περιοχές η χώρες _ γραμμή ποταμός συνοριακός.
2. Η γραμμή που χωρίζει δύο χώρες (Ετυμ. Αρχ. <μεθ(<-μετα-)+οριος < οριον)
Η λέξη «παραμεθόριος», αν και φαινομενικά ουδέτερη (δηλαδή, «κοντά στα σύνορα»), κουβαλά μια βαριά ιστορική και πολιτική φόρτιση. Αντί να περιγράφει γεωγραφία, κατασκευάζει ταυτότητα, μια ταυτότητα περιθωρίου, υπονοώντας οτι οι κάτοικοι των συνόρων είναι, «πιο ευάλωτοι», ή ότι η περιοχή τους έχει κυρίως στρατηγική, όχι πολιτισμική ή δημιουργική αξία.
Η Θράκη, δεν μπορεί σήμερα πλέον να περιγράφεται μ αυτους τους όρους που χρησιμοποιήθηκε για δεκαετίες στον δημόσιο λόγο (κρατικό, στρατιωτικό, εκπαιδευτικό, δημοσιογραφικό) με τρόπο που υπονοεί:
«ειδικής μεταχείρισης» απομόνωση,ανασφάλεια,καθυστέρηση,φτώχεια.
Ο χαρακτηρισμός «παραμεθόριος» υπήρξε προϊόν μιας ιστορικής αφήγησης που προέτασσε την αμυντική, στρατιωτική και διοικητική διάσταση των συνόρων, αποσιωπώντας τη βαθιά πολιτισμική δυναμική των περιοχών αυτών.
Σήμερα, η Θράκη αναγνωρίζεται ως μεθοριακή περιοχή πολιτισμών, δηλαδή ως χώρος αλληλεπίδρασης, διαλόγου και συνύπαρξης. Η γεωγραφική της θέση στο σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης, Ευρώπης και Ασίας, δεν αποτελεί άκρη της χώρας αλλά κόμβο πολιτισμικής διασύνδεσης, παράγοντα γεωπολιτισμικής σημασίας.
Η μετάβαση από τη ρητορική της «παραμεθορίου» στη θεώρηση της Θράκης ως κέντρου περιφέρειας αποτελεί στρατηγική επιλογή πολιτιστικής ανάπτυξης. Που συνδέεται και στηριζεται στην ανάγκη να ενισχυθεί η πολιτιστική ταυτότητα και αυτοπεποίθηση των κοινοτήτων, να αναγνωριστεί ο πολιτισμός ως εργαλείο βιώσιμης τοπικής ανάπτυξης, και να αναδειχθεί η διαπολιτισμική ανθεκτικότητα της περιοχής ως πρότυπο κοινωνικής συνοχής.
Και η Θράκη, με τον πλούτο των άυλων και υλικών πολιτισμικών εκφράσεών της — από τα κεντήματα και την υφαντική έως τις τελετουργίες, τη γαστρονομία και τη συλλογική μνήμη — συνιστά ζωντανό εργαστήρι ταυτοτήτων και πολιτισμικής ανθεκτικότητας.
Και η επανανοηματοδότηση του γεωγραφικού της χαρακτήρα δεν είναι απλώς γλωσσική πράξη, είναι πολιτιστική πολιτική που επαναφέρει τη Θράκη στον ευρωπαϊκό διάλογο ως περιοχή-φορέα γνώσης, δημιουργίας και ειρηνικής συνύπαρξης.
Το να ζείς στα σύνορα, στα όρια, σημαίνει τη δύναμη που έχει ο άνθρωπος να ζει με τον ΄΄αλλον΄΄ να παλεύει και να ελέγχει τα συναισθήματα υπομονής, κατανόησης και σεβασμού ώστε να μετασχηματιστεί η επιθετικότητα σε ενσυναίσθηση ο διγενης ακριτας στα συνορα στα μαρμαρενια αλωνια πάλεψε με το θάνατο όχι μονο για να ζήσεις αλλά να κάνεις την ανάγκη σου πολιτισμό.
Το να συνυπάρχεις με τον ΄΄άλλο΄΄ και να μην χάσεις αυτο που είσαι, σημαίνει δύναμη και αν κάποιος δεν το καταλαβαίνει ας μην το μικραίνει.
Παρόλα αυτά, πιστεύω ότι η έννοια του τόπου και της τοπικότητας δεν στένεψε τη ματιά του κ Παναγιάρη και των συνεργατών του, πόσο μάλλον της Υπουργού, ως προς την πολυμορφία και την πολυχρωμία της ζωής.
η οποία ειδικά στη Θράκη δεν είναι απλώς θεμα αισθητικής, αλλα αποτέλεσμα μακραίωνης πολιτιστικής πολυμορφίας, απότοκος της ιστορίας και της γεωγραφίας της περιοχής.
Σύμφωνα με τη γνωστή φράση του F. Braudel ..«Ενας πολιτισμός είναι πρώτ’ απ’ όλα ένας χώρος» χώρος, ο οποίος γίνεται τόπος, γιατι έχει αποκτήσει νόημα μέσα από την ανθρώπινη εμπειρία, σύμφωνα με τον Αμερικανό ανθρωπογεωγράφο Yi-Fu Tuan.
Κάθε τόπος έχει τα δικά του χαρακτηριστικά. «Το Πνεύμα του Τόπου» είναι ο ξεχωριστός χαρακτήρας ενός τόπου που εκπροσωπεί τη συγκεκριμένη πραγματικότητα προς την οποία πρέπει να προσαρμοστεί ο άνθρωπος. Αυτό το” Πνεύμα του Τόπου” μας τροφοδοτεί με ζωή και μας ακολουθεί ως το θάνατο. (Θεωρία της Αρχιτεκτονικής Genius loci, «Το πνεύμα του τόπου» Κατερίνα Ριτζούλη). Αυτό που συγκροτεί το κεντρικό στοιχείο της ταυτότητας
ενός τόπου τον οποίο ο άνθρωπος τον κατοικεί αλλά και τον διαμορφώνει.
Τόπος δηλαδή είναι ο χώρος, που μιλά με τα σημεία και τα σημάδια των ανθρώπων που άφησαν στο χώρο, όταν τον οικειοποιήθηκαν, που μιλάει τη γλώσσα της κοινωνίας που φιλοξενεί μέσα στο χρόνο, που φέρει τη μνήμη όσων τον έζησαν, τις φωνές και τα ίχνη τους, τη γεύση του τοπίου και την αφή του χρόνου. Είναι ένα σύνολο βιωμάτων, σχέσεων και νοημάτων.Είναι εκεί όπου εγγράφεται η μνήμη η ιστορία, το συναίσθημα και ο τρόπος ζωής των ανθρώπων . Καί μέσα από τη συμβίωση, την εργασία, το τραγούδι, το πανηγύρι, το πένθος προκύπτει το “εμείς” αυτό το κοινό αφήγημα για το ποιοί είμαστε και πού ανήκουμε.Είναι το έδαφος της της προσωπικής μας ταυτότητας.
Είναι αυτές οι μνήμες, οι συμβολισμοί και οι κοινές εμπειρίες, που οδηγούν την ομάδα ή τη κοινότητα σε μια ταύτιση με τον τόπο διαμορφώνοντας τη συλλογική τους ταυτότητα, η οποία βέβαια, ανασυντίθεται συνεχώς μέσα από τους πολιτικούς κοινωνικούς και οικονομικούς μετασχηματισμούς. όπως και η η ατομική ταυτότητα, η οποια μέσα από το συνεχή διάλογο με τη συλλογική ταυτότητα, προσπαθεί να βρει τον δικό της τόπο, μέσα σ αυτόν τον μικρής κλίμακας κοινό τόπο, που αποκαλούμε «τοπικότητα».Στα θεμέλια της τοπικοτητας στηρίζεται και η ιδέα της κοινότητας, (Β. Νιτσιάκος, Τόπος, Τοπικότητα και Εθνική Ταυτότητα: Η περίπτωση της ελληνικής μειονότητας της Αλβανίας, Περιοδική Έκδοση της Ελληνικής Εταιρείας Εθνολογίας, τόμος 4, 1995, Αθήνα: 1996.
αυτου του κυρίαρχου φορέα της παράδοσης γιατι η παράδοση δεν υπάρχει από μόνη της. Ζει μέσα στους ανθρώπους και είναι ο ζωντανός οργανισμός που μεταφέρει, τροποποιεί και επανερμηνεύει ήθη και έθιμα,τεχνικές και αφηγήσεις, τη παράδοση χωρίς κοινότητα, η παράδοση γίνεται μουσειακό απολίθωμα και
χωρίς παράδοση, η κοινότητα χάνει τη συνέχεια και τη συλλογική της ταυτότητα.
Παράδοση δεν είναι απλώς “το παρελθόν”, είναι το εργαλείο της κοινότητας να θυμάται, να αντέχει και να νοηματοδοτεί το παρόν.
Είναι η μνήμη ενός τόπου που συνεχίζει να παράγει πολιτισμό.Το θεμέλιο, η πυξίδα που μας προσανατολίζει σε έναν σύνθετο κόσμο που μετακινείται.
Δεν είναι νοσταλγία· είναι ενεργό εργαλείο επιβίωσης και δημιουργίας «Ειναι το νήμα που διαπερνάει το σώμα της κοινωνίας, και η
Η απώλειά της σε συλλογικό και κοινωνικό επίπεδο, γιατι στο ατομικο όλοι το έχουμε συνειδητοποιήσει
έχει βαθιές και αλυσιδωτές επιπτώσεις, ψυχολογικές, κοινωνικές, υπαρξιακές, πολιτισμικές και πολιτικές, καθώς
οδηγεί σε:
αποδόμηση συλλογικής ταυτότητας, με απώλεια προσανατολισμού μέσα στον χρόνο.
αποδυνάμωση της πολιτιστικής και πολιτικής συγκρότησης της κοινωνίας.
αποδυνάμωση της κοινωνικής εμπιστοσύνης.οι άνθρωποι δεν ξέρουν τι τους συνδέει, δεν μπορούν να συνυπάρξουν δημιουργικά και
είναι ευάλωτοι στις ιδεολογικές επιβολές και στην πολιτιστική ισοπέδωση. Χωρίς πολιτισμικό υπόβαθρο, δεν υπάρχει στρατηγική με συνέχεια·
Ενισχύεται η κρίση αξιών και η διάλυση του κοινού σκοπού.
Συμπερασματικά η απώλεια μνήμης δεν είναι απλώς λήθη· είναι μορφή σιωπηλής εξουσίας.
Όποιος ελέγχει τη μνήμη ατομικά ή συλλογικά, ελέγχει και την ταυτότητα — άρα και το μέλλον.Και ποιά η σημασία της όποιας τοπικής παράδοσης και της πολιτιστικής πολυμορφίας;
Η «Σημασία της Τοπικής Παράδοσης σε μεθόριες περιοχές;» εξαιρετικα σημαντική γιατί συνδέεται με την : πολιτισμική κληρονομιά, κοινωνική συνοχή, οικονομική ανάπτυξη και γεωστρατηγική ταυτότητα.
Συμπέρασμα
Η τοπική παράδοση στις μεθόριες περιοχές δεν είναι απλώς μια πολιτιστική υπόθεση. Είναι ένα πολυλειτουργικό εργαλείο:
Ενισχύει την ταυτότητα και την κοινωνική συνοχή.
Δημιουργεί οικονομικές ευκαιρίες και προάγει τη βιωσιμότητα.
Σταθεροποιεί και προστατεύει τις ευαίσθητες γεωστρατηγικά περιοχές.
Με άλλα λόγια, η παράδοση σε μεθοριακές ζώνες συνάντησης πολιτισμών δεν είναι πολυτέλεια, αλλά ανάγκη στρατηγικής σημασίας.
πόσο μάλλον εδώ στη Θράκη, τόπο συνάντησης διαφορετικών τοπικοτήτων, όπου η συλλογική ταυτότητα χαρακτηριζεται απο πολυφωνία και συνύπαρξη, και η ατομική ταυτότητα,μέσα στο περιβάλλον μιας πολυφωνικής παράδοσης, μαθαίνει να ισορροπεί ανάμεσα στο “ανήκειν” και στο “είμαι”.
Στο τόπο, παράδειγμα “πολλαπλής τοπικότητας” όπου ντόπιοι, θρακιώτες, αλλά και πρόσφυγες από τη βόρεια και ανατολική Θράκη, Πόντιοι, Μικρασιάτες Ηπειρώτες, και μουσουλμάνοι,Πομάκοι Ρωμά, και τουρκοφωνοι, Αρμένιοι και βαλκάνιοι κάνουν τη θρακιώτικη παράδοση πιο “σύγχρονη” από ποτέ καθώς μιλάει για συνύπαρξη, προσαρμογή και πολιτισμική διαπραγμάτευση.
Η «τοπικότητα», η οποία σήμερα λειτουργεί ως αντίβαρο στην ομογενοποίηση του παγκόσμιου πολιτισμού, υπενθυμίζοντας τη σημασία της ρίζας, της διαφοράς και της βιωμένης εμπειρίας, για τη Θράκη συνιστά συγκριτικό πλεονέκτημα.
Γιατί ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι νοηματοδοτούν το «εδώ» τους, μέσα από σχέσεις,πρακτικές, τελετουργίες και καθημερινή πράξη, αναδεικνύουν, ότι η τοπικότητα και η σημασία της ιδιαίτερης ταυτότητας και των πολιτισμικών στοιχείων δεν είναι περιθώριο,αλλά μια μορφή αυτονομίας μια αντίσταση στη μαζική ομοιομορφία, μια επιμονή στη διαφορετικότητα και το δικαίωμα μιας κοινότητας να ορίζει τον εαυτό της μέσα στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο.Και είναι δύναμη αυτη η πολυμορφια της ανθρωπογεωγραφίας της με τις διάφορες πολιτισμικές πραγματικότητες που κάνουν το τόπο ιδιαίτερο ξεχωριστό, γι αυτό και εμπνέει και προκαλεί δημιουργικά, ώστε να να καταστεί πεδίο στρατηγικής πολιτιστικής ανάπτυξης.
Το ζητούμενο σήμερα είναι πώς οι κοινότητες θα μετασχηματίσουν τη μνήμη σε εργαλείο βιώσιμης ανάπτυξης.
πως θα περάσουν από τον τόπο της μνήμης στον τόπο της δράσης στη συν-δημιουργία με νέες μορφές τέχνης, για να γίνουν αναγνωρίσιμοι τουριστικοί πόροι τα τοπικά προϊόντα, γεωργικά ή τεχνουργήματα αλλα και ειδικές δραστηριότητες και υπηρεσίες που εντάσσονται στο κύκλο Πολιτισμός -Δημιουργία- Οικονομία και αναδεικνύουν το τόπο .
Η επανανοηματοδότηση του τόπου, μέσα από την τέχνη, τη βιώσιμη οικονομία και την πολιτιστική διαχείριση,είναι ο δρόμος για να διατηρηθούν οι ταυτότητες χωρίς να παγιδευτουν στο παρελθόν.
Ο επαναπροσδιορισμός της παράδοσης από τις κοινότητες είναι πολιτική πράξη και αυτό αποδεικνύουν και οι 3 δομές της υφαντικής που οργάνωσε το Υπ Πολιτισμού με το Υπ Ανάπτυξης και τα Πανεπιστήμια, δείχνοντας το δρόμο ότι η πολιτιστική μας ευθύνη και διαχείριση περνάει μέσα από συνέργειες όχι μόνο στο επίπεδο του κρατικού μηχανισμού αλλά και σ αυτό των κοινοτήτων και πολιτιστικών συλλόγων που βρίθουν κυρίως σε μεθοριακές ζώνες.
Πρέπει να ξανασυναντηθούμε με τη δημιουργικότητα που μας χαρακτηρίζει ως λαό.
Να δούμε το πως και το γιατί μέσα στις δύσκολες συνθήκες της Οθωμανοκρατίας,είχαμε κάνει την ανάγκη μας τέχνη, δημιουργήσαμε όλο αυτο το πλούτο του λαϊκού πολιτισμού ο οποίος φυλάσσεται στα μουσεία νεώτερης πολιτιστικής κληρονομιάς.
Και αν οι παραδοσιακές τέχνες και οι μεταποιητικές δραστηριότητες λέμε ότι χάθηκαν στην Ελλάδα, στη Θράκη η κατασταση μέσα από τους βαθύτατους οικονομικούς και κοινωνικούς μετασχηματισμούς που προκλήθηκαν από τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα σ ένα συμπιεσμένο χρόνο,είναι ακόμη πιο απογοητευτική
Και αυτό είναι κατανοητό, όπως και το γεγονός ότι από την φιλοκαλία έχουμε περάσει στη φυγοπονία και όπως επίσης ότι για την προστασία, τη διατήρηση, χρήση των πολιτιστικών αγαθών αλλά και στην επινόηση και υλοποίηση προγραμμάτων, που αφορούν την πολιτιστική κληρονομιά και τα οποία αποτελούν βιώσιμες αναπτυξιακές λύσεις αναγνωρίζεται ο καίριος ρόλος όχι μόνο των αντιπροσωπευτικών του αρχών αλλά και του ντόπιου πληθυσμού (Σαπουντζάκη, Χατζημιχάλης: 2019, Κοντοχρήστου, 2018, Πούλιος, 2015).
Η παράδοση υπήρξε για αιώνες ο φυσικός τρόπος με τον οποίο οι κοινότητες όριζαν τον εαυτό τους μέσα στον χρόνο. Ωστόσο, στον σύγχρονο κόσμο, η παράδοση δεν «ζει» αυτονόητα. Ζει μέσα από τις επιλογές μας.
Θα κλείσω με τις σκέψεις: Αρχειοθέτηση -Αναπαραγωγή – Επανανοηματοδότηση της Παράδοσης.
Με την αρχειοθέτηση μετατρέψαμε το βίωμα σε τεκμήριο και η μνήμη έγινε αρχείο με επιστημονική επιμέλεια.
Χωρίς αυτά, όλα θα περνούσαν στη φθορά και τη λήθη. Και άν πάλι μείνουμε μόνο σ αυτό η παράδοση αποσυνδέεται από τη ζωή που τη γέννησε. Και είναι μόνο αντικείμενο μελέτης.
Με την αναπαραγωγή, την τραγουδάμε, , φοράμε τις ΄΄στολές΄΄, στήνουμε γιορτές και αναβιώσεις.
Η παράδοση κινείται ξανά μέσα στο σώμα, στη φωνή, στη μνήμη της κοινότητας, συχνά εγκλωβισμένη στη μίμηση,
την επιφανειακή αναπαράσταση και όχι ως ζωντανή πράξη
και Επανανοηματοδότηση.
Δηλαδή να αναζητήσουμε τι σημαίνει σήμερα η παράδοση —
όχι ως διακοσμητικό υπόλειμμα, απολίθωμα, αλλά ως διαδικασία νοήματος.
Ως ζώσα αξία που μπορεί να εμπνεύσει τη σύγχρονη κοινωνία.
Να τη διαβάσουμε ως γνώση, ως οικολογική, κοινωνική και αισθητική πρόταση για το μέλλον.
Η παράδοση δεν είναι μόνο αυτό που κληρονομήσαμε· είναι αυτό που επιλέγουμε να συνεχίσουμε.
Όχι τυφλά, αλλά συνειδητά. Να περάσουμε από την αρχειοθέτηση, στην αναπαραγωγή, και από εκεί –
αν έχουμε το θάρρος να σκεφτούμε δημιουργικά και να φτάσουμε στην επανερμηνεία, ωστε να καταστεί εργαλείο ταυτότητας και πολιτισμικού μέλλοντος.
Και επειδη η παραδοση δεν ειναι την κρατας αλλα να μας κρατά ζωντανούς,
να συνδεθούμε με τον τόπο και μέσω της μνήμης να τον κατανοήσουμε όπως και τη μεταβλητότητα της σχέσης μας με αυτόν αφού τα πράγματα συνεχώς αλλάζουν και το να είσαι μόνιμος είναι αντίθετο στην ίδια την ύπαρξη κατά τον Εnric Μiralles.
Α.Γ.
