Σκεφτόμουν εν μέσω ενός πολέμου που ξεκίνησε, εμείς απόψε συναντηθήκαμε να μιλήσουμε με αφορμή τη πολιτιστική πολιτική και τις δράσεις του Μουσείου για τη Θράκη.
Παράλληλα σκεφτόμουν την απώλεια της κ. Παπαντωνίου που ασχολήθηκε με την ενδυματολογία που έντυσε όχι μόνο σώματα αλλά και εποχές, ιδέες, συλλογικές μνήμες. Και όλη η δουλειά της μας θυμίζει, όπως και κάθε έργο τέχνης, πως οι άνθρωποι που υπηρετούν τη τέχνη, αφήνουν πίσω τους κάτι που ξεπερνά το χωροχρόνο: αισθητική, αφήγηση, ταυτότητα.
Άλλωστε τη σκληρότητα της ύπαρξης μπορούμε να αντέξουμε μόνο μέσω της τέχνης όπως λέει και ο Νίτσε.
Ναι αλλά όταν όμως στο καθημερινό μας λεξιλόγιο επιστρέφουν οι λέξεις φόβος, σύγκρουση, απώλεια, μπορεί ο πολιτισμός να μας σώσει; να σταματήσει έναν πόλεμο;
Όχι βέβαια με τον τρόπο που μας σώζει ένα καταφύγιο από τις βόμβες.
Μπορεί όμως να σώσει τις ψυχές μας και όχι με τη μεταφυσική έννοια, αλλά με το
να αποτρέψει την εσωτερική μας ερήμωση, να κρατήσει τις ψυχές όρθιες ζωντανές, ευαίσθητες, ανοιχτές
τη συμπόνια, να γεννήσει διάλογο εκεί όπου απειλεί να επικρατήσει το μίσος,
να θυμίσει ότι η ταυτότητα μας δεν είναι η βία αλλά η δημιουργία.
Και αυτό γιατί ο πολιτισμός σε περιόδους πολέμου,
λειτουργεί ως χώρος καταφυγής
διασώζει την ιστορική συνέχεια
δημιουργεί κοινότητα
μετατρέπει τον πόνο σε νόημα.
Για όλα αυτά σήμερα, που ο πόλεμος επισκιάζει τις ζωές μας σκέφτομαι ότι μια κουβέντα για τη Θράκη με τις ιστορίες τις μνήμες και τα πρόσωπα της, μοιάζει σχεδόν σαν πράξη αντίστασης. Γιατι από μόνη της η Θράκη είναι μια απάντηση στη βία ως τόπος συνάντησης πολιτισμών, θρησκειών και παραδόσεων .
Και αυτό δεν είναι σχήμα λόγου.
Είναι τόπος συνύπαρξης και όχι σύγκρουσης. Γιατι παρόλα τα προβλήματα, τις εγκάθετες ιδεολογίες και συμπεριφορές δεν δημιουργούνται ρωγμές ώστε να παρεισφρήσει ο φονταμελισμός, χρόνια τώρα που συμβιώνουν δύο πολύ μεγάλα δόγματα σε ένα τόσο μικρό γεωγραφικό χώρο, το 10,84% του ευρύτερου ιστορικού χώρου της Θράκης.
Σε έναν όπου όλα μιλούν και δημιουργούν ιστορίες με σύνθετες πολιτισμικές σημασίες, το ταξίδι είναι εμπειρία, μια διαδρομή στη μνήμη, στην αντοχή, στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, από την Ξάνθη ως τους μεθοριακούς οικισμούς του Βορείου Έβρου.
Έχω ζήσει είναι αλήθεια πολλές στιγμές στη Θράκη που είπα… ναι ήμουν εκεί.
Όπως θυμάμαι κατεβαίνοντας στο Ρίμπνοβο σε μια πλαγιά της Ροδόπης, ένας Βούλγαρος έστεινε έναν ξύλινο Σταυρό σε μια νεότευκτη στέγη, ένα πουκάμισο και φώναζε ….ΜΑΙΣΤΟΡΑΣ…η φωνή του χάθηκε μέσα στις ρεματιές και η σκέψη μου ταξίδεψε στις συντεχνίες των κτιστάδων που ανθούσαν από τον 17ου αιώνα.
Ναι ήμουν εκεί όταν πριν από χρόνια βρέθηκα στο γενέθλιο τόπο του αρχιαναστενάρη Στρίγκου στο Κωστί της Βουλγαρίας, όπου οι δύο κοινότητες Βούλγαροι και Έλληνες προσπαθούσαν να τελέσουν το καλόγερο μέσα από τις συμβολικές πρακτικές κάθαρσης, νερό ή φωτιά που ήξερε η κάθε μία από τις δυο κοινότητες. Οτι πιο ανίερο και ιερό συνάμα το έζησα με τον θρηνητικό ήχο της λύρας και του τύμπανου που σταθεροποιεί το ρυθμό του σώματος.
Ναι ήμουν εκεί και πιστέψτε με ακόμη συγκινούμε, όπως όταν βρέθηκα παραμονές Πάσχα στην Αδριανούπολη όπου ο Πατριάρχης μας σε εξαρχική εκκλησία έψελνε την Κασσιανή και εν μέσω των ψαλμών ακούσαμε τον μοεζίνη από το τζαμί ακριβώς απέναντι από την εκκλησία. Όλα εκεί δίπλα στις όχθες του Τούντζα λίγα μέτρα πιο μακριά από το τριπόταμο εκεί που σμίγουν Έβρος, Άρδαs και Τούντζας. Εκεί που έστειλε το μαντείο των Δελφών τον μητροκτόνο Ορέστη να καθαρθεί από τις Ερινύες.
Ναι ήταν σημαντικό όταν κάναμε το 2004 το πρώτο συνέδριο για το Βιζυηνό στη Βιζύη και κάναμε Της ζωής μου το μόνο ταξίδιο, με τη μέθοδο του εκπαιδευτικού δράματος σε παιδιά της πρωτοβάθμιας εκπαιδευσης της Τουρκία και ήρθαν την άλλη μέρα με παρακάλια να συνεχίσουμε και πάλι.
Και ναι, ποτέ δεν θα ξεχάσω όταν στις 3 η ώρα τα μεσάνυχτα φεύγαμε από τις 40 Εκκλησιές, όπου έγιναν τα εγκαίνια μιας αίθουσας για την ελληνική κοινότητα των 40 Εκκλησιών που έκανε το Ε.Μ.Θ. σε Τουρκικό Μουσείο. Ήμασταν εξοντωμένοι με το σύζυγό μου αλλά τόσο συγκινημένοι γιατί τα πράγματα των ανθρώπων γύρισαν πάλι από εκεί που έφυγαν ως ένα αντίδωρο ευλογίας για τον ξεριζωμό τους.
Στη Σεμέλη έξω από τη Ξάνθη, 30 χρόνια πριν σε μια καταγραφή μνημείων στη Θράκη, βρέθηκα με τον ιστορικό Κώστα Χατζόπουλο και το Μουφτή της Ξάνθης στο τζαμί του οικισμού.
Οι δυο μας χωρίς τον μουφτή που φοβόταν ανεβήκαμε στον πανύψηλο λιθόκτιστο μιναρέ, έργο τέχνης. Ήξερα γιατί θέλατε να τον δείτε, μας είπε ο Μουφτής, τον έχτισαν οι Καππαδόκες.
Πρέπει να είναι πάνω από 40 χρόνια όταν βρέθηκα για πρώτη φορά σ’ ένα κουρμπάνι Αλεβιτών στην Κάτω Καμπή. Σ’ ένα ξέφωτο μέσα στις δασωμένες παρυφές της Ροδόπης, την ώρα που ανέτειλε ο ήλιος. Η ιερότητα της τέλεσης στα χέρια των ανδρών.
Οι γυναίκες τυλιγμένες με τις τεράστιες λευκές μαντήλες τότε, ανέμελες φρόντιζαν για το κοινοτικό γεύμα, έστηναν κούνιες, τραγουδούσαν και χόρευαν.
Αυτά τα κουρμπάνια στάθηκαν από τότε αφορμή να δω και να μάθω τις διαφορές των δογμάτων, να κατανοήσω συμπεριφορές και να ελέγξω τη δική μου στάση, συμπεριφορά και σκέψη.
Η θεία Βάγια, πέθανε μόνη της, την βρήκαμε 3 μέρες αφότου έφυγε από τη μάταια ζωή, μετά από το χιονιά που είχε σκεπάσει τα πάντα. Μόνη της, γιατι το μόνο που θυμάμαι ότι έλεγε πάντα στα παιδιά της ήταν “φύγετε από δω σπουδάστε και φύγετε” και τα παιδιά σπούδασαν και έμεινε μόνη…
Στην Κομοτηνή οι ιστορίες των ανθρώπων γίνονται μικρά παράθυρα σε αθέατους κόσμους· κι όταν τις αφουγκραζόμαστε αληθινά, ανοίγουν μέσα μας χώρο για περισσότερη ενσυναίσθηση.
Ναι έζησα αυτόν το μετασχηματισμό της, που συντελούνταν από τη στιγμή που πάτησα το πόδι μου στη Θράκη το 1967, 20 χρόνων τότε. Η Αλεξανδρούπολη από το 1970 άλλαξε δέρμα σαν το φίδι. Στην επαρχία έφτανε το συνάλλαγμα και το πρώτο νάιλον άσπρο πουκάμισο και οι πλατείες στα χωριά γέμιζαν μόνο τα καλοκαίρια, όταν ερχόταν με άδεια οι εργάτες από τη Γερμανία και το Βέλγιο. Ναι έζησα όλη τη συνθήκη μέσα στην οποία παγιώθηκε αυτό το “ θα σε στείλω στον Έβρο”.
Στον Έβρο σ’ αυτήν την εικονική χαρτογράφηση του συνόρου, που έχει μια συμβολική σημασία, μεγαλύτερη της γεωπολιτικής του. Εκεί όπου Έλληνες ντόπιοι και Αρβανιτόφωνοι, Βορειοθρακιώτες και Ανατολοκοθρακιώτες, Μικρασιάτες και Πόντιοι συνιστούν ένα ζωντανό ανθρωπολογικό μουσείο και ένα δυναμικό κεφάλαιο ανάπτυξης. Θεωρώ τον εαυτό μου τυχερό που γνώρισα όλους αυτούς τους Θρακιώτες και που είμαστε ευλογημένα καταδικασμένοι να ζούμε σ’ αυτόν εδώ το τόπο και ειδικά στον Έβρο, στη ψυχή της Θράκης. Το σύνορο. Αυτό που σε προκαλεί να το περάσεις να πας στην άλλη πλευρά να γνωρίσεις τον άλλον, να ζήσεις αλλά και να μην χαθείς να μην απωλέσεις ψυχή και ταυτότητα.
Η Θράκη για μένα δεν είναι απλώς τόπος∙ Ειναι βίωμα.
Είναι τα μαύρα χώματα, αυτά τα του κάμπου βαριά και υγρά, που κολλάνε στα παπούτσια και σε τραβάνε προς τη γη,
σαν να θέλουν να σου θυμίσουν από πού έρχεσαι και πού ανήκεις.
Για αυτό και οι χοροί της τελετουργικοί, ζωναράδικοι κουλουριαστοί με βήματα αργά συρτά πάνω σε στρώματα ιστορίας, μνήμης και ιερών μυστικών.
Χωράφια που ανασαίνουν μέσα στην ομίχλη.
Μυθικά ποτάμια και βουνά που στέκουν σιωπηλά σαν φύλακες.
Η γεωγραφία και η ιστορία, σ’ αυτόν τον ενδιάμεσο χώρο Ανατολής και Δύσης στη Χερσόνησο του Αίμου, πάντα συνωμοτούσαν ανέτρεπαν καταστάσεις και αρχές. Σ’ αυτή τη “πολυπάθεια” χώρα, οι άνθρωποί της έμαθαν να αντέχουν, να συνυπάρχουν, με μια αξιοπρέπεια που δεν φωνάζει — υπάρχει.
Αγάπησα με πάθος αυτό το τόπο και επηρέασα και τα παιδιά μου φαίνεται το Θεοδόσιο και τον Ορφέα που ήταν η αιτία να γίνει το Εθνολογικό Μουσείο Θράκης με δικά μας χρήματα εξ’ ολοκλήρου ούτε με ΕΣΠΑ ούτε μέσα από άλλες συντεχνιακές συμπεριφορές.
Τεράστιος ο κόπος αλλά και για αυτό ίσως η άλλη οπτική αλλά και γιατί είχα και την απόσταση να δω τα πράγματα διαφορετικά.
Να δω τη Θράκη όχι απλά σαν ένα γεωγραφικό χώρο αλλά σαν μια ζωντανή πολιτιστική δύναμη. Να δω τη διαφορετικότητα ως πλούτο, όχι ως πρόβλημα.
Και προσπάθησα να σκεφτώ όχι μόνο με βάση την ενέργεια και το πάθος, αυτή τη διονυσιακή δύναμη της Θράκης- αλλά να το μετατρέψω αυτό σε στοχευμένες δομημένες δράσεις που αφήνουν αποτύπωμα στο πλαίσιο μιας απολλώνιας μορφής και λογικής.
Οραματίστηκα από την αρχή συνεργασίες και οικοσυστήματα συνεργασίας.
Δημιουργικές βιομηχανίες
Πολιτιστική εκπαίδευση
Πολιτιστική επιχειρηματικότητα
Διαπολιτισμικό διάλογο
Συνδέουν την παράδοση με σύγχρονα εργαλεία (ψηφιακά μέσα, design, τουρισμό εμπειρίας).
Να καλλιεργήσουμε δεξιότητες, το ζητούμενο σήμερα δεν είναι το παράδοση-τεχνολογία αλλά το τρίπτυχο
Τεχνολογία- Παράδοση -Δημιουργικότητα.
Ένα τρίπτυχο που οδηγεί στον αναπτυξιακό δρόμο της Θράκης Πολιτισμός Δημιουργία Οικονομία.
Και αυτή είναι η απάντηση στα μεγάλα προβλήματα που προκύπτουν από την κλιματική, οικονομική, κοινωνική κρίση και το δημογραφικό.
Γιατί δεν πρέπει να επενδύσουμε μόνο σε τεχνικές ειδικότητες και επαγγέλματα που συνδέονται μόνο με πληροφορική, υγεία και τεχνικές εργασίες σε οικοδομή και βιοτεχνία.
Γιατι μια κοινωνία που επενδύει μόνο στην τεχνοκρατική κατάρτιση ρισκάρει να απολέσει το πολιτισμικό της βάθος.
Και μια κοινωνία που επενδύει μόνο στην παράδοση ρισκάρει να μείνει εκτός των εξελίξεων.
Πιστεύω ότι αυτό που μάς κάνει πολύτιμους είναι να μας αναγνωρίζουν για αυτό που είμαστε. Και αυτό συμβαίνει μόνο όταν στη διαδικασία της ζωής μας βάζουμε τον εαυτό μας, την καρδιά και την ψυχή μας, τον πολιτισμό μας, τη μνήμη μας. Το DNA μας.
Και είναι βέβαιο ότι όσο υπάρχουν φωνές που αφηγούνται, όσο υπάρχουν βήματα που ταξιδεύουν και χέρια που δημιουργούν, οι ψυχές δεν χάνονται.
Ίσως τελικά ο πολιτισμός να μην «σώζει» με τον τρόπο που σώζει ένα καταφύγιο από τις βόμβες.
Αλλά σώζει με τον τρόπο που σώζει το φως: διαλύει το σκοτάδι, όχι πολεμώντας το, αλλά υπάρχοντας.
Και ας μην ξεχνάμε ότι ο αναθεωρητισμός ξεκινάει από τον αναθεωρητισμό της ιστορίας και του πολιτισμού.
Αγγελική Γιαννακίδου
Ιδρύτρια και πρόεδρος
του ΔΣ του Ε.Μ.Θ.