Ομιλία της κ. Αγγελικής Γιαννακίδου στο τριήμερο διεθνές συνέδριο «Ελληνική Χειροτεχνία: Σύγχρονες Τάσεις και Προοπτικές» (16-18/4), που διοργανώνει το υπουργείο Πολιτισμού, σε συνεργασία με τα Πανεπιστήμια Δυτικής Αττικής, Δυτικής Μακεδονίας και Θεσσαλίας.

Όταν ξεκινήσαμε τη λειτουργία του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης, το 2002, τα δεδομένα της εποχής ήταν διαφορετικά.

Η βιώσιμη ανάπτυξη δεν είχε ακόμη εδραιωθεί ως οργανικό στοιχείο της μουσειακής ταυτότητας ή των μελλοντικών μας επιδιώξεων.

Στους στόχους του Ε.Μ.Θ. όμως και στην ατζέντα των αναζητήσεων μας ήταν, στην κοινωνία που μας εμπιστεύεται τη διαχείριση της μνήμης της, ατομικής και συλλογικής, να δώσουμε ως ανταποδοτικό, ένα “αντίδωρο” όπως λέμε στη Θράκη, άλλες οπτικές και δράσεις στη διαχείριση του πολιτιστικού αποθέματος.

Αυτή η φιλοσοφία εδώ και 24 χρόνια αποτυπώνεται σε όλες τις δράσεις του Μουσείου οι οποίες ανταποκρίνονται τελικά στους σημερινούς στόχους των πολιτιστικών οργανισμών που επηρεάζουν την βιωσιμότητα της κοινωνίας, γιατι:

1ον

Λειτουργούν ως χώροι κοινωνικής συνοχής και ένταξης.

Καθώς συνδέουν τον πολιτισμό με τη δημοκρατική λειτουργία μιας κοινωνίας, όχι μόνο ως “προϊόν” αλλά ως μηχανισμός πολιτικής και κοινωνικής συνοχής ή διάρρηξης.

Δίνουν βήμα σε μειονότητες και τοπικές κοινότητες.

Δρούν ως γέφυρες διαλόγου ανάμεσα σε ετερόκλητες ταυτότητες, ενισχύοντας τη διαπολιτισμική κατανόηση, κοινωνική συνοχή, την πολιτογράφηση της διαφορετικότητας.

Προωθούν τη διά βίου μάθηση και την ευαισθητοποίηση της κοινωνίας για τα παγκόσμια ζητήματα (π.χ. κλιματική αλλαγή, ανθρώπινα δικαιώματα).
Λειτουργούν ως χώρος κοινωνικής συνεύρεσης και ψυχικής ανάτασης .

Από τα πρώτα μουσεία στα οποία η υπεύθυνη της Μουσειακής αγωγής του Ε.Μ.Θ. σχεδίασε και δημιούργησε το πρώτο pop up συμμετοχικό μουσείο <<EMERGE>> της Ελλάδος με θέμα την φροντίδα της ψυχικής υγείας το 2019-2020 μέσα από μια ομάδα δράσης πολιτών, αντλώντας από τη δυνάμη της τέχνης μαζί με τον αντίκτυπο και την υπόσταση των μουσείων σε ένα σχέδιο δράσης κοινωνικού και ακτιβιστικού χαρακτήρα.

Τα μουσεία ως χώρος ίασης, τα μουσεία και οι χώροι πολιτισμού ως εργαλεία κοινωνικής αλλαγής από και προς την κοινωνία.

2ος στόχος των μουσείων για τη βιωσιμότητα είναι η παρέμβαση τους στην Οικονομία και το Περιβάλλον

Για το Ε.Μ.Θ. η γεωγραφία ως μητέρα της ιστορίας του τόπου, η διατήρηση και η προστασία περιβαλλοντικού πλούτου αλλά και η ανάδειξή του αποτυπώνεται στις καταγραφές και τα 27 ντοκιμαντέρ παραγωγής του Ε.Μ.Θ.

Η κυκλική οικονομία και η ανακύκλωση υλικών, βασικός παράγοντας για τη βιωσιμότητα της κοινωνίας, για μας υπήρξε η βασική παράμετρος στην παραγωγή προϊόντων και της οργάνωσης του πωλητηρίου μας από το 2002. Συνιστά δε το πωλητήριο σημαντικό παράγοντα της επίβιωσης του Ε.Μ.Θ.
Η πολιτιστική ερμηνεία και η εκπαίδευση των ανθρώπων στην ερμηνεία του τόπου μέσα από ίχνη πολιτιστικά που συνδέονται άρρηκτα με την ιστορία, το φυσικό περιβάλλον, τον οίκο μας, γι’ αυτό άλλωστε και οικολογία εξακολουθεί να είναι ένα σημαντικός παράγοντας της προβολής της Θράκης.

Ο 3ος στόχος των Μουσείων από τους πλέον βασικούς πυλώνες της σχέσης τους με την κοινωνία είναι η Ενίσχυση της Οικονομικής Ανάπτυξης στις Τοπικές Κοινότητες.

Τα Μουσεία αυτές οι ήπιες δυνάμεις της κοινωνίας κατά την κ. Μάρλεν Μούλιου, είναι κινητήριες δυνάμεις για την τοπική οικονομία με άμεσο οικονομικό αντίκτυπο αλλά και

λιγότερο «μετρήσιμο» σε ευρώ, το κοινωνικό όφελος με μακροπρόθεσμο οικονομικό αντίκτυπο.

Το άμεσο οικονομικό όφελος προκύπτει από τη λειτουργία των Μουσείου και την οικονομική τους δραστηριότητα αλλά κυρίως γιατί:

μπορούν να λειτουργήσουν καταλυτικά στην προβολή του τόπου ,
γίνονται σημεία αναφοράς, αυξάνοντας την επισκεψιμότητα της περιοχής προσελκύοντας επισκέπτες,
ενισχύονται οι διάφορες τοπικές επιχειρήσεις μέσω του πολιτιστικού τουρισμού,
στηρίζεται η χειροτεχνία, ενισχύεται η ανάπτυξη των πωλητηρίων.

Το μεγαλύτερο όμως κέρδος είναι το κοινωνικό όφελος, που προκύπτει μέσα από την εκπαιδευτική πολιτική των Μουσείων και του Ε.Μ.Θ., προγράμματα που καλλιεργούν τη κριτική σκέψη και τη δημιουργικότητα, τις απαραίτητες δεξιότητες στη σύγχρονη οικονομία της γνώσης.

Στο επίκεντρο των εκπαιδευτικών που απευθύνονται σε παιδιά, όχι μόνο της Α/βάθμιας εκπαίδευσης αλλά και σε εφήβους και φοιτητικές κοινότητες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, βρίσκονται τα σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα, όπως η ταυτότητα, η έμφυλη βία, η έννοια του τόπου και αυτά της προσφυγιάς. Θέματα που συνδέονται με τις δικιές μας ιστορίες, της προσφυγιάς του ‘22 αλλά και τις σημερινές μετακινήσεις, ώστε η δική μας ιστορία και παράδοση, από ένα παλιό κειμήλιο να γίνεται πολιτική και κοινωνική πυξίδα.

Άλλωστε στη Θράκη, αυτές τις πανανθρώπινες αξίες της αποδοχής του ‘’άλλου’’ και του σεβασμού στην πολιτιστική ποικιλομορφία, τις διαπραγματευόμαστε καθημερινά με στόχο, την ειρηνική συνύπαρξη, την ελευθερία της έκφρασης και τη δημιουργικότητα, την απάντηση σε κάθε μορφή βίας.

Σήμερα, για τα μουσεία που επιδιώκουν να λειτουργούν με σύγχρονους όρους στοχεύοντας στη βιωσιμότητα της κοινωνίας, η μεγάλη πρόκληση έγκειται στην ανάγκη δραστηριοποίησης πέρα από την “ασφάλεια” που παρέχουν οι συλλογές, τα εκπαιδευτικά προγράμματα, η οργάνωση συνεδρίων και οι παρουσιάσεις βιβλίων. Αν και αυτές αποτελούν τις βασικές δραστηριότητες κάθε πολιτιστικού οργανισμού, οφείλουμε πλέον να καταθέσουμε, μέσα από νέες δράσεις, εναλλακτικές οπτικές διαχείρισης για τα μείζονα προβλήματα που προκαλούν η κλιματική, η οικονομική και η κοινωνική κρίση.

Και μπορεί οι προβληματισμοί αυτοί να αφορούν το μεγαλύτερο κομμάτι της Ελληνικής περιφέρειας, αλλά για την ελληνική Θράκη με μια ανθρωπογεωγραφία που βρίσκεται σε άλλα επίπεδα προσέγγισης, η δημογραφική συρρίκνωση που συνδέεται άρρηκτα με τα θέματα, περιβάλλον, οικονομία, αποκτά άλλη διάσταση και είναι γνωστό αυτό σε όλους.

Όλα αυτά για μας ήταν και είναι θέματα προτεραιότητας συνυφασμένα με το λόγο ύπαρξης του Μουσείου, αφού ο ιδρυτικός μας στόχος στο καταστατικό του 1998, ήταν και είναι, να συνδέσουμε τους προβληματισμούς της σύγχρονης κοινωνίας με τη γνώση που περιέχεται στη παράδοση.

Τη παράδοση, αυτή τη ‘’συνεκτική ύλη της κοινωνίας τη ‘’συγκολλητική ουσία’’ που προσφέρει η κοινή μνήμη, το ζωντανό μηχανισμό που συνδέει τον άνθρωπο με τη ταυτότητα, τη κοινότητα και νοηματοδοτεί τη ζωή του.

Μετά τη ρήξη με την παράδοση, στην εποχή της νεωτερικότητας, που βέβαια κερδίσαμε πολλά από αυτό το σχίσμα, όπως την ατομική αυτονομία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, ελευθερίες και ανεξιθρησκεία, την προστασία της διαφορετικότητας και τη κριτική σκέψη

μπορούμε να έχουμε μια συνειδητή σχέση μ΄αυτήν.

Γιατι μετά από όλη αυτή τη διαδρομή, στην εποχή της μετανεωτερικότητας που ζούμε, η παράδοση από νόμος έγινε επιλογή και από κανόνας εργαλείο, για την βιωσιμότητα της κοινωνίας.

Η σχέση μας με το παρελθόν δεν είναι πλέον σχέση «υποταγής», αλλά σχέση επιλογής και διαχείρισης.

Επιλέγουμε ποια στοιχεία της παράδοσης υιοθετούμε για να συνθέσουν την προσωπική μας ταυτότητα π.χ. παραδοσιακή διατροφή, τελετουργίες, τοπικές γιορτές

και παράλληλα αυτά γίνονται εργαλεία ψυχικής βιωσιμότητας.

Γιατι η ανάγκη να ανήκουμε κάπου φαίνεται ότι είναι βαθιά ριζωμένη στο DNA μας και μάλλον θα συνεχίσουμε να ‘’επινοούμε’’παραδόσεις ακόμη και μέσα στον πιο ψηφιακό κόσμο, απλώς και μόνο για να νιώθουμε ζωντανοί.

Και φαίνεται να λειτουργεί σαν μια απάντηση στην αποξένωση που προκαλεί η οθόνη και ο αλγόριθμος.

Η παράδοση δεν πεθαίνει. Μέσα από την ‘’εργαλειοποίηση’’ και την ‘’επιλογή’’ δανείζεται στοιχεία και μέσα από την παγκόσμια τοπικότητα, μεταμορφώνεται, αποκτά ξανά χρηστική αξία και νόημα για τον σύγχρονο άνθρωπο.

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η παράδοση παραμένει ζωντανή σε έναν κόσμο που αλλάζει με την ταχύτητα του φωτός.

Μέσα σ΄αυτήν ώς τη “χωροχρονική” συμπίεση, η γνώση που εμπεριέχει δεν προλαβαίνει να μεταδοθεί και κινδυνεύει η ουσία της να χαθεί, καθώς ένα στοιχείο της μπορεί να ανασυρθεί, να γίνει παγκόσμια μόδα και μέσα σε λίγο χρόνο να ξεχαστεί.

Γίνεται “στιγμιότυπο” φόρμα και σχήμα, αλλά όχι περιεχόμενο.

Η πρόκληση για τη βιωσιμότητα της κοινωνίας είναι να περάσουμε από την αναπαράσταση στην ουσία και να κρατήσουμε την παράδοση ζωντανή, αντιμετωπίζοντάς την ως γνώση εν

εξελίξει.

Μια γλώσσα που μαθαίνουμε να μιλάμε για να εκφράσουμε τον κόσμο μας —όπως στον μύθο της Πρόκνης και της Φιλομήλας στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου.

Και αυτό μπορεί να συμβεί μόνον αν, μέσα από τη δημιουργικότητα, η τεχνική μετασχηματιστεί σε τέχνη. Οι λαϊκοί τεχνίτες μετέτρεπαν την ανάγκη τους σε τέχνη· γι’ αυτό και τα αντικείμενα που κληρονομήσαμε από τον παραδοσιακό κόσμο του 19ου και του 20ου αιώνα κοσμούν σήμερα τα μουσεία μας. Δεν δημιουργούσαν για την έκθεση, αλλά για τη ζωή, προσδίδοντας ομορφιά στο χρηστικό.

Σήμερα, η πρόκληση είναι να δούμε τα έργα αυτά ως αποδείξεις μιας δημιουργικότητας που μπορεί να εμπνεύσει τη δική μας σύγχρονη ανάγκη.

Αν η μετανεωτερικότητα τείνει να μας μετατρέψει σε “μονάδες” χωρίς μνήμη, η συνειδητή στροφή στην παράδοση μέσα από την τέχνη αποδεικνύει πως η κοινωνία μας παραμένει βιώσιμη μόνο αν συνεχίσει να θυμάται και να αισθάνεται δημιουργικά.

Και αυτή ακριβώς τη βιωσιμότητα, ενσαρκώνει η χειροτεχνία γιατί:

Αξιοποιεί τοπικές πρώτες ύλες, ελαχιστοποιώντας το ενεργειακό της αποτύπωμα.
Βασίζεται στην ποιότητα και τη διάρκεια, αντίθετα με τη μαζική παραγωγή και τη γρήγορη μόδα
Διατηρεί την άυλη πολιτιστική κληρονομιά, δίνοντας ταυτότητα και υπερηφάνεια στις τοπικές κοινωνίες.

Ναι η χειροτεχνία, στην οποία όπως και στη ζωή, η σκέψη είναι η πράξη.

Αυτή η ενσώματη γνώση, η εγκεφαλική και μυϊκή μνήμη η οποία μετά από χιλιάδες επαναλήψεις, η τεχνική ‘’κατοικεί’’ στα χέρια που συνδιαλέγονται μέσα από τα δάχτυλα με την ύλη. Και το αντικείμενο, το έργο, φέρει πάνω του το “αποτύπωμα” όλης της πνευματικής και σωματικής διεργασίας.

Είναι το σώμα του χειροτέχνη που ενεργεί στον κόσμο,επιστρέφοντάς μας στην ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης: τη δημιουργία μέσω της αφής, επαφής.

Τη δημιουργία που επιβεβαιώνει την ύπαρξη μας: ‘’Φτιάχνω, άρα υπάρχω’’.

Το έργο είναι η απόδειξη ότι πέρασα από εδώ και άφησα ένα ίχνος που δεν είναι pixel.

Από τη συνθήκη της παθητικής κατανάλωσης της πληροφορίας ως άμυνα ψυχολογική η χειροτεχνία μας επιστρέφει στην δημιουργικότητα, αυτό που κρατά ζωντανές τις ψυχές μας γιατί μας δίνει την αίσθηση της αυτενέργειας κάτι που η τεχνολογία αδυνατεί να μας προσφέρει.

Η επαφή με τα νήματα τη γη, το ξύλο ή το μέταλλο έχουν θεραπευτική επίδραση. Σ’έναν κόσμο που κατακλύζεται από ‘’άψυχα’’ αντικείμενα μαζικής παραγωγής, του 3d printer, όταν αγγίζεις κάτι που φτιάχτηκε από ανθρώπινο χέρι, το εργαλείο-αντικείμενο, γίνεται γέφυρα.

Επικοινωνείς με τον χρόνο, τον κόπο και τη σκέψη την ‘’αύρα’’ του άλλου όπως θα έλεγε ο Walter Benjamin, και ας είναι ‘’ατελές΄΄.

Την εποχή της τεχνιτής νοημοσύνης και την τελειότητα της μηχανής, η ανθρώπινη ψυχή αναζητά και τρέφεται από το ατελές, το μοναδικό, το «λάθος» που δίνει χαρακτήρα.

Η χειροτεχνία στο μέλλον δεν θα εξυπηρετεί την ανάγκη για επιβίωση, αφού η μηχανή παράγει φθηνότερα, αλλά την ανάγκη για ύπαρξη. Την ανάγκη μας να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας μέσα στα αντικείμενα—με τις ουλές μας, τις ιδιαιτερότητές μας και την ιστορία μας.

Η χειροτεχνία δεν θα είναι πλέον ο τρόπος να φτιάξουμε ‘’πράγματα’’, αλλά ο τρόπος να φτιάξουμε ‘’εαυτό’’. Θα είναι μια πράξη πνευματικής υγείας. Όσο πιο πολύ ψηφιοποιείται η ζωή μας, τόσο πιο πολύ το «χέρι» θα αναζητά την ‘’ύλη’’ για να θυμηθεί ότι είναι ζωντανό.

Κλείνω λέγοντας ότι τα “νήματα της μνήμης” που κρατάμε στα χέρια μας όχι μόνο δεν μας καθηλώνουν στο παρελθόν, αλλά είναι η πρώτη ύλη για να υφάνουμε το μέλλον μας.

Όπως στον μύθο της Φιλομήλας, η παράδοση είναι η γλώσσα που μαθαίνουμε να μιλάμε για να εκφράσουμε τον κόσμο μας.

Τα νήματα της μνήμης είναι η “συγκολλητική ουσία” που μας συνδέουν με την κοινότητα, και δίνουν νόημα στη ζωή μας απέναντι στην αποξένωση της ψηφιακής εποχής.

Στο Εθνολογικό Μουσείο Θράκης, συνεχίζουμε να ξετυλίγουμε αυτά τα νήματα, για να μετατρέψουμε την κληρονομημένη γνώση από τεχνική σε τέχνη, σε πολιτική και κοινωνική πυξίδα, για μια κοινωνία που παραμένει βιώσιμη γιατί επιλέγει να θυμάται και να αισθάνεται δημιουργικά.